سرزمين ايران از ديرباز با دارا بودن آثار گرانقدر باستانى شهرت دارد. آشنايى با تاريخ پيدايش اين آثار گرانبها و آگاهى از وضع كنونى آنها بر هر فردى از افراد اين كشور لازم و بر علاقمندان به پيشرفت و سرافرازى ايران عزيز ضرورى است كه مقام و منزلت هنر اصيل و تاريخى ايران باستان را به هم‏ميهنان خود معرفى و حسّ احترام و علاقمندى آنها را نسبت به گذشته و آينده كشور بيدار مى‏نمايد.

 آثار باقيمانده از اقوام ساكن قديمى آذربايجان شاهد زنده و زبان گويايى از هنرمندى، و نمودارى از تمدن ريشه‏دار، مردم اصيل اين ديار بشمار مى‏رود وجود كوههاى بلند و سربه فلك كشيده كيامكى‏داغ كه داراى دره‏هاى عميق و آبشارهايى كه در پيرامون محيط طبيعى آن وجود دارد باعث گرديده تا چشم‏انداز طبيعى آن جلوه خاصى بخود گيرد و همچنين جنگلهاى ارسباران و پناهگاههاى حيات وحش كيامكى‏داغ به طبيعت منطقه زينت و زيبايى ويژه‏اى بخشيده‏است كه موجوداتى همانند آهو، بزكوهى و... در آن با امنيت و آرامش كامل زندگى مى‏كنند. و رود ارس با تمامى مواهبى كه بهمراه دارد، مناطق بسيارى از سواحل خود را آبيارى مى‏كند و مناطق زيادى را مى‏توان به‏چشم ديد كه به‏جهت عدم توجه و دلسوزى بصورت باير و لم‏يزرع باقى مانده كه اين مسئله بايد مسئولين امر را در مورد بهره‏بردارى از مناطق خشك و در عين حال حاصلخيز سواحل رود ارس در جهت آبادانى و كشت‏وزرع آنها تحييز كند.

 براى شناخت فرهنگ يك ملت، بايد عقايد و آداب و رسوم آنها را شناخت و توجه به خصوصيات زندگى و چگونگى رفتار و معاشرت آنها جذابيت خاصى دارد. اين امر همواره مورد توجه سياحان و و جغرافى‏دانان و تاريخ‏نويسان بوده است و خواهد بود.

    منصور حسينقلى‏زاده گرگرى‏

  موقعيت جغرافيايى شهرستان جلفا

   موقعيت جفرافياى شهرستان جلفا

  شهرستان جلفا در منتهى‏اليه شمال غرب استان آذربايجان شرقى واقع شده است اين شهرستان از شمال با جمهوريهاى آذربايجان (نخجوان ) و ارمنستان به وسيله رود ارس هم‏مرز بوده واز جنوب و جنوب غربى به شهرستان مرند و از غرب به شهرستان خوى و ماكو واز شرق به شهرستان كليبر محدود ميشود.

 اين شهرستان داراى دو بخش به نامهاى  بخش مركزى و بخش سيه‏ رود و همچنين داراى دو نقطه شهرى و 42 آبادى با جمعيتى تقريباً 54 هزار نفر ميباشد و با وسعت حدود 1100 كيلومتر مربع است.

  که از اين وسعت حدود 500 كيلومترمربع آن متعلق به بخش مركزى با دو نقطه شهرى به نامهاى جلفا و هاديشهر و دهستانهاى ارسى و شجاع و 14 ابادى و همچنين حدود 600 كيلومترمربع متعلق به بخش سيه‏ رود با سه دهستان به نام هاي داران، ديزمارغربى، نوجه‏ مهر  و 28 آبادى مي باشد. و از نظر وسعت در مقايسه با استان آذربايجان شرقي تنها 7/1% درصد از كل وسعت آن را تشكيل مى ‏دهد.

 شهرستان جلفا از طرف شمال با دو كشور جمهورى آذربايجان و ارمنستان و همچنين جمهوري خودمختار نخجوان هم مرز مى ‏باشد كه اين امر اهميّت استراتژيك آن را مى ‏افزايد چرا كه پل فلزى نصب شده بر سه راه نخجوان، جلفا و پل نوردوز بين کشور ارمنستان و جلفا تنها راه هاي عبور بين ايران و جمهوري هاي مذکور مى ‏باشد. زيرا مرز  هر دو كشور جمهورى آذربايجان و ارمنستان و جمهوري خودمختار نخجوان با ايران آبى بوده و رود ارس مرز طبيعى آنها را تشكيل مى ‏دهد و بعلت جنگ قره باغ بين کشورهاي ارمنستان و آذربايجان تنها راه زميني بين نخجوان و آذربايجان از طريق جاده مرزي ايران مي باشد.

   ويژگيهاى جغرافيائى شهرستان جلفا

  جلفا، مركز شهرستان جلفا در كنار رود ارس در 38 درجه و 56 دقيقه عرض شمالى و 45 درجه و 38 دقيقه طول شرقى از نصف‏النهار گرينوچ قرار گرفته و فاصله آن از تهران تقريباً 800 كيلومتر است.

 شهر جلفا با 720 متر ارتفاع از سطح دريا از كوههاى كم ارتفاع و دشتهاى كم وسعتى در پاى كوهها تشكيل گرديده كه ناهمواريهاى آن بيشتر با جهت‏گيرى شرقى و غربى گسترش يافته است كوههاى جلفادنباله رشته كوههاى قره‏داغ است كه از توده آرارات در مرز ايران و شوروى سابق آغاز شده و رفته رفته به طرف شرق از ارتفاع كوهها كاسته ميشود. مهمترين قله‏هاى منطقه كه داراى تشكيلات رسوبى ميباشند عبارتند از:

 1) كيامكى داغ (با ارتفاع 3347متر) در 26 كيلومترى جنوب شرقى جلفا

 2) قره‏گوز 2415 متر

 3) ديوان داغى (با ارتفاع 2257متر)

 4) قله على باشى و... كه همگى مجاور رود ارس بوده و محور اصلى رشته كوههاى شهرستان را تشكيل ميدهند.

 

رودخانه ارس

    شهر جلفا در حوزه آبريز رودخانه ارس واقع شده اين رودخانه از ارزروم در تركيه سرچشمه گرفته و به درياى خزر ميريزد و يكى از منابع بزرگ آب اين سرزمين بوده كه در صورت استفاده مى ‏توانسته اين منطقه را سيراب كند ولى به علت بالا بودن سطح زمين در اين سوى ارس و وجود كوههاى بلند امكان جريان آب تنها به وسيله پمپاژ وجود داشته كه اقدامات اجراى اوليه آن شروع شده است. رودهاى ديگرى نيز از دامنه كوههاى ايران و دو کشور آذربايجان و ارمنستان سرچشمه گرفته و وارد رود ارس ميشوند مانند رودهاى مركن ، داران، دوزال و ... مي باشد و در منطقه به غير از رودخانه ارس رود مهم ديگرى كه داراى آب دائمى باشد وجود ندارد.

 رودخانه‏ هاى كوچك محلى از نظر آبيارى براى كشاورزى مورد استفاده قرار مى ‏گيرد با استفاده صحيح از آنها ميتوان كمبود آب كشاورزى شهرستان را جبران كرد. بارش سالانه جلفا در دره ارس در سال 1371 به ميزان 7/205ميليمتر و در سال 1372 در حدود 4/269ميليمتر بوده است.

  پل هاي مهم و بزرگ روى رودخانه ارس سه پل بشرح زير مي باشد.

  پل چوبى‏

  پل چوبى كه مخصوص راه ترانزيتى و عبور مسافران پياده و اتومبيل بين ايران و جمهوري خودمختار نخجوان است. توضيح بر اينکه وقتى دولت روسيه تزارى در مقابل نيروهاى عثمانى در جنگ جهانى اول (1918-1914) مجبور به عقب‏ نشينى شد فرمانده دسته بنام آندرانيك اين پل معروف را آتش زد ولى آتش ‏سوزى چندان موثر واقع نشده و پل مزبور بر سر جاى خود باقى ‏ماند. و در سال 1325 شمسى سران فرقه دموكرات آذربايجان پس از شكست از نيروهاى دولتى ايران از روى اين پل گذشته و به خاك شوروى سابق پناهنده شدند.

   پل آهنى‏

  پل آهنى بطول 68/106 متر و عرض 6 و ارتفاع 3/16 متر كه در سابق خط آهن ايران را به خط آهن شوروى سابق مربوط مى ‏سازد.و الان نيز خط آهن نخجوان و ايران را مرتبط مي سازد و بعلت جنگ قره باغ فعلا خط آهن تهران به مسکو مسدود مي باشد.

  پل نوردوز

    شهرستان جلفا قبل از فروپاشي شوروي از شمال به اتحاد جماهير شوروي  محدود مي شد ولي بعد از تولد جمهوريهاى پانزده‏ گانه، جمهورى ارمنستان نيز به طول حدود 43كيلو متر با جمهورى اسلامى ايران داراى مرز مشترك شده كه براى انجام امورات مرزى و تماس مرزبانان به تبع آن ارتباطات ديپلماسى و تجارى، اقتصادى، نياز به معبر مناسبى بود براى سهولت برقرارى اين ارتباط بدواً نسبت به نصب پل شناور بر رودخانه ارس اقدام گرديد. با عنايت به نياز ضرورى ارمنستان به لحاظ در محاصره قرار گرفتن و اهميت ارتباط با ايران تلاش براى احداث پل دائمى شروع گرديد نهايتاً پل نوردوز با سرمايه‏گذارى مشترك دو كشور ايران و ارمنستان شروع و در سال 1374 با حضور مسئولين بلند مرتبه دو كشور رسماً افتتاح و فعاليتهاى اقتصادى و تجارى را رونق دوباره بخشيد گمرك نوردوز يكى از مبادى ورودى و خروجى فعال كشور بوده روزانه شاهد تردد صدها نفر مسافر و تبادل كالا بين طرفين مى‏باشد. اگر نسبت به احداث جاده مناسب در طرف ارمنستان اقدام گردد راه مذكور مسير مناسبى براى ترانزيت كالا به گرجستان، اكراين، روسيه و مخصوصاً كناره‏هاى درياى سياه خواهد بود به همين خاطر استان آذربايجان‏شرقى نيز درصدد تأمين امكانات و احداث تأسيسات مناسبى در مرز نوردوز بوده تا به عنوان يك گذرگاه مناسب براى برقرارى ارتباط با كشورهاى همجوار مورد استفاده قرار گيرد.

 مسائل انسانى‏

 شهر جلفا در سرشمارى سال 1365 تعداد 4127 نفر جمعيت داشته، جمعيت جلفا در سال 1345 تعداد 1309 نفر و در سال 1355 تعداد 2742 نفر ،در سال 1362 تعداد 4448 نفر ،و در سال 1370 تعداد جمعيت 5437 نفر و در سال 1375 ،تعداد جمعيت 5069 نفر بوده است . ميزان نرخ رشد جمعيت جلفا 20/7 درصد بوده‏است.

 جلفا داراى 54 آبادى و دو نقطه شهرى بنام‏هاى جلفا، هاديشهر است كه جلفا شهر مركزى آن مى‏ باشد، هم‏چنين داراى 5 دهستان است.

  آثار تاريخى‏

  از جمله آثار تاريخى شهر جلفا كليساى سن استپانوس (خرابه كليسا) ، قلعه علي بيک ، حمام عباس ميرزاي قاجار ، گور قلعه يي ، امامزاده محمد ، امامزاده شعيب ، امامزاده اسماعيل ، کل تپه ( تپه خاکستر ) و چندين آثار ديگر را نام برد که در صفحه مختصري در باره گردشگري جلفا به طور خلاصه و در مورد تک تک آنها به مرور اطلاعات جامعي ارائه خواهيم کرد.

  هادى شهر ‏( علمدار گرگر )

  هادى شهر ، شهرى زيبا در جنوب ساحل ارس قرار گرفته است و مشخصات جغرافيايى آن عبارت است از 45 درجه و 40 دقيقه طول شرقى و 38 درجه و 52 دقيقه عرض شمالى ارتفاع آن از سطح دريا در حدود 1000 متر و فاصله‏ اش تا شهر مرند حدود 60 كيلومتر و تا جاده اصلى جلفا، مرند در حدود 5 كيلومتر مى ‏باشد. راه آهن برقى جلفا به تبريز از غرب اين شهر مى‏ گذرد.

    هاديشهر (علمدار گرگر) در جلگه تقريباً هموارى واقع شده فقط شرق و جنوب آن را كوههاى كم ارتفاعى پوشانيده و كوهستان بلند پربرف كيامكى در جنوب شرقى ‏اش واقع شده‏ اند. آب و هواى آن در تابستان خشك و گرم و در زمستان سرد است. دوره يخبندان از اول آذرماه هر سال شروع و در اواخر اسفندماه پايان مى ‏يابد. ميزان بارش سالانه آن در حدود 250 ميليمتر باران و 150 ميليمتر برف است.و  مسئله كم آبى از مهم‏ترين مسائل موجود در اين منطقه مى ‏باشد.

 علمدار و گرگر تا چندسال پيش دو منطقه جدا از هم بوده، به جهت نزديكى اين دو محل به يكديگر و مسائل ديگر اهالى تصميم به ادغام اين دو نقطه گرفتند اين كار بين سالهاى 51 - 1349 صورت گرفته و دو نقطه ياد شده بصورت يك نقطه شهرى درآمد. دومين شهر جلفا است، داراى تاسيسات شهرى مثل شهردارى، موسسات آموزش درمانى - آب - برق - تلفن، گاز شهري كتابخانه و پاره‏اى ديگر خدمات ديگر است.

 فعاليت كشاورزى نسبتاً قابل ملاحظه‏اى هم در آن انجام مى ‏گيرد. اراضى هاديشهر از نظر كشاورزى بسيار مناسب است. درختان ميوه آن پربار و مزارعش حاصلخيز است. درختان زردآلو، گردو، مو، گيلاس، غله و ... و محصولات جاليزى آن مرغوب است خاك آن براى كشت و توليد صيفى‏جات و سبزيجات مناسب است و بازده اقتصادى مناسبى دارد مخصوصاً خربزه آن محل در آذربايجان معروف است و در سطح وسيعى كشت مى‏شد زمينهاى زير كشت اين منطقه شامل غلات، لوبيا، ماش علاوفه است در سال 1362 با تصويب هيئت دولت به هاديشهر تغيير نام يافت.

   مسائل انسانى‏

  اين شهر در آبانماه سال 1355 داراى 15236 نفر جمعيت بود كه نسبت به سال 1345 نرخ رشد جمعيت 49/5 بوده است و بعلت رونق كشاورزى و داد و ستد مهاجرت كمترى به ساير شهرها ميفرستد. تعداد خانوارهاى علمدار و گرگر در سال 1355 در حدود 3081 واحد و در سال 1362 در حدود 4380 واحد بوده و در سال 1365 تعداد 4504 واحد و در سال 1370 تعداد 4969 واحد بوده و در سال 1375 تعداد 6409 واحد بوده تعداد جمعيت در سال 1365(24015 نفر) در سال 1370 (26478 نفر) در سال 1375 (25636نفر) بوده است.

 به جهت نزديكى به شهر جلفا بسيارى از مردان اين شهر به مشاغل سوداگرى روى آوردند اين شهر از نظر فرهنگى از پيشرفته‏ترين مناطق آذربايجان است.

  آثار باستانى‏

  كل تپه  اين تپه خاكسترى در مرکز شهر واقع شده‏ است. بيانگر اين واقعيت است كه اين محل در زمان قديم داراى تمدن بوده ‏است گويا اهالى اين منطقه قبل از اسلام آتش ‏پرست بودند. البته نظر در اين مورد زياد و متفاوت است

 بخش سيه رود

 موقعيت و حدود

 شهر سيه‏رود بعنوان مركز بخش است كه در ساحل جنوبى رود ارس روبروى شهر اردوباد جمهورى آذربايجان واقع شده است.

 شهرسيه‏رود از نظر موقعيت مكانى يك شهر پاى كوهى و ميان دره‏اى دارد.

 باتوجه به شكل بخش كه عمدتاً حالت طولى دارد از غرب به شرق در طول، رود ارس واقع شده است و شهر سيه‏رود در غربى‏ترين نقطه بخش قرار گرفته، و مسلماً از نظر دسترسى براى روستاهاى غربى  مناسب، ولى براى روستاهاى شرق  كه در فواصل دورى قرار گرفته‏اند مشكل خواهد بود.

 به همين جهت اخيراً روستاى نوجه‏مهر مركز دهستان نوجه‏مهر انتخاب شده است و با توجه به احداث و راه‏اندازى راه ارتباطى مرند، مغان راه مرزى، سيه‏رود در يك موقعيت خاصى واقع گرديده است.

 شهر سيه‏رود از نظر توپوگرافى طورى قرار گرفته است كه در قسمت غرب و جنوب‏غربى تقريباً چسبيده به ارتفاعات مى‏باشد كه در اين ارتفاعات، جنس خاك عمدتاً از نوع شن و آهك است واز نظر زراعت چندان بهره اى ندارد. و از قسمت شمال غرب و شمال شهر به رودخانه ارس مربوط مى‏گردد. مساحت كل سيه‏رود 29 هكتار مى‏باشدو از كل مساحت ذكر شده 81/67درصد به واحدهاى مسكونى و 2/12درصد معابر اصلى و عمومى شهر تعلق دارد و بقيه يعنى 17/20درصد آن به فضاى آموزشى، ادارى، خدماتى و عمومى مى‏باشد.

شهر سيه‏رود بخاطر قراگرفتن در زمينهاى نسبتاً پست و كنار رودخانه ارس هواى آن از ساير نقاط شهرستان گرمتر مى‏باشد و داراى زمستانهاى ملايم و تابستانهاى گرم مى‏باشد.بطوريكه متوسط درجه حرارت در اين شهر 40/15 معدل ميزان بارندگى 188 ميلى‏متر مى‏باشد.

  موقعيت مورفولوژيك 

  ساخت ژئولوژيكى هر محل يكى از عوامل مهمى است كه نقش تعيين كننده‏اى بر روى شكل و تيپ مساكن هر شهر دارد.

 توسعه بيشتر مساكن اين شهر بصورت طولى و در كنار رودخانه ارس و راه‏ارتباطى جلفا به خروانق كه از وسط اين شهر عبور مى‏نمايد ساخته شده است. واز طرف ديگر آب و هوا، عامل مهمى است كه در اين شهر تأثير مى‏گذارد و اين شهر نيز به خاطر قرار گرفتن در منطقه سردسيرى ايران ،اكثر مساكن اين شهربراى استفاده هر چه بهتر از نور و حرارت خورشيد روبه جنوب يا رو به شمال ساخته شده‏اند.

  جمعيت و سواد

  بخش سیه رود طبق آمار سرشمارى جارى جمعيت در سال 1370 تعداد خانوار و جمعيت به ترتيب 2257 خانوار و 11285 نفر جمعيت و در سال 1375 تعداد خانوار و جمعيت به ترتيب 1114 خانوار و 5385 نفر جمعيت در آباديهاى واقع در حوزه نفوذ اين بخش زندگى مى‏كنند.

شهر سيه‏رود در سال 1372 داراى 214 خانوار و 1148 نفر جمعيت بوده كه از اين تعداد 565 نفر مرد و 583 نفر زن بوده‏اند. تعداد جمعيت و خانوار اين شهر در سال 1375 تعداد خانوار 273 و تعداد جمعيت 1165 نفر مى‏باشد.

  مسائل اقتصادى

  شغل بيشتر مردم اين شهر كشاورزى، دامدارى است و از محصولات مهم آن مى‏توان گندم، جو، سيب زمينى، زردآلو، آفتاب‏گردان، صيفى‏جات را نام برد.و از لحاظ وضعيت دامدارى تعداد 2500 رأس گوسفند و بز و تعداد 400رأس گاو و گوساله و از مهمترين محصولات فراورده‏هاى دامى، گوشت، شير، پنير مى‏باشد.

 در شهرسيه رود پرورش كرم ابريشم رواج داشته كه سالانه حدوداً تعداد 300 جعبه تخم نوغان پرورش داده مى‏شود.

 تعداد 214 خانوار اين شهر در كنار كارهاى كشاورزى، دامپرورى،خود كرم ابريشم نيز پرورش مى‏دهند. كه به طورمتوسط در سال هر خانوار از يك جعبه الى 8 جعبه نوغان پرورش مى‏دهد.و براى اين امر حدوداً 15000 هزار اصله نهال توت كاشته شده است، پرورش كرم ابريشم هر سال از اول بهار شروع و تا آخر خرداد ماه نسبت به سال فرق مى‏كند ادامه دارد و تقريباً هر سال 1000 كيلو ابريشم توليد مى‏گردد.

 در سال 1371 قيمت هر كيلو ابريشم 60000 ريال بوده است.

  امكانات ادارى و خدماتى‏

  امكانات ادارى و خدماتى شهر سيه‏رود به ترتيب به شرح ذيل مى‏باشد.

  امكانات ادارى‏

  بخشدارى،شهرداری،بانک ملی، مرزبانى درجه 2، خانه بهيار، شوراى اسلامى، اداره راه‏و ترابرى، درمانگاه خانه بهداشت، مركز خدمات كشاورزى مخابرات، نمايندگى‏پست.

  امكانات آموزشى:

  دبيرستان، مدرسه راهنمائى‏و ابتدائى و مهد كودك مى‏باشد.

  امكانات خدماتى:

  آسياب برقى، ورزشگاه تربيتى، بانك ملی، بانك صادرات،شركت تعاونى و نوغانداران، شركت تعاونى دامداران، گاراژ مسافربرى، حمام و دكل تلويزيونى مى‏باشد.   اين   شهرهم‏چنين داراى سه باب مسجد و امكانات رفاهى ديگر از قبيل، برق سرتاسرى،

 شبكه آب آشاميدنى، گاز شهري ، شعبه نفت، و خيابان آسفالت مى باشد.